گروه های آموزشی مدارس جمهوری اسلامی  

« باسمه تعالی »

* « الگوهای فعال تدریس »

«آینده ای که امروز پیش بینی می شود از راه خواهد رسید اگر بدانیم که می خواهیم چگونه باشیم    می توانیم بر آن تأثیر بگذاریم.»

 

      موضوع روش ها و الگوهای فعال تدریس و فراگیر مداری در نظام های آموزشی پیشرفته بحث جدیدی نیست اما در نظام آموزشی ما ، کمتر از 15 سال است که این موضوع به طور جدی مطرح می شود. بدیهی است شناخت و بهره گیری از روش های نوین تدریس از مسائل بسیار مهمی است که به دلائل زیر باید به آن همت گماریم.

-        آماده کردن نیروهای کار آینده

-        استفاده مؤثر فراگیران از دانش خویش در زندگی

-        تجهیز فراگیران به دانش و مهارت های یادگیری ( مهارت حل مسأله )

-        نارضایتی بسیاری از معلمین از فضای غیر فعال و شرایط خشک کلاس

 

* در انتخاب و اجرای نوع شیوه و الگوی تدریس عوامل مهمی مؤثرند از جمله :

1- معلم : میزان معلومات معلم و تسلط او بر مطالب درسی، تسلط معلم به روش ها و الگوهای تدریس، انگیزه و علاقه ی معلم به امر تدریس و فراگیران

2- فراگیران : میزان اطلاعات و معلومات فراگیران، رغبت و علاقه ی آنها، تعداد آنان در کلاس

3- موضوع درسی : نوع الگوی تدریس با موضوع درسی کاملاً ارتباط دارد. به بیان دیگر موضوع درسی ، ملاک و مبنای مهمی برای انتخاب نوع الگوی تدریس است. به عنوان نمونه برای دروسی مانند تعلیمات مدنی ، تاریخ ، جغرافی الگوی تدریس اعضای تیم و کارایی تیم، برای دروسی مانند علوم تجربی، زبان و ریاضی ، الگوی دریافت مفهوم و تفکر استقرایی، برای درس انشاء الگوی بدیعه پردازی، برای دروس تربیت بدنی، هنر، آزمایشگاه و حرفه و فن الگوی قضاوت عملکرد و برای دروس تعلیمات دینی و پرورشی الگوی روشن سازی طرز تلقی

4- امکانات و شرایط : گستردگی یا محدود بودن فضا و شرایط آموزشی و وسایل آموزشی

5- وقت و زمان : کم یا زیاد بودن وقت و زمان معلم

6- والدین : میزان توجیه بودن و آشنایی والدین با الگوی تدریس

7- مسئولین مدرسه : میزان توجیه بودن و آشنایی مدیران

       نکته ی دیگری که معلمان باید توجه نمایند این است که آموزش و اجرای الگوهای فعال تدریس به معنای حذف یا کنار گذاشتن روش های سخنرانی و توضیحی نیست بلکه مهم آن است که هر معلمی، هر روش و الگوی تدریسی را در موقعیت و شرایط مناسب آن به کار برند و این همان مفهوم شیوه ی ترکیبی یا تلفیقی در تدریس است که بهترین شیوه ی تدریس می باشد.

 

 

 

* الگوی دریافت مفهوم

 

      الگوی دریافت مفهوم جزء خانواده پردازش اطلاعات می باشد. الگوهای این خانواده بر توانایی شاگردان برای جستجو و تسلط بر اطلاعات، سازمان دادن به آن ، فرضیه سازی و آزمون فرضیه ها و استفاده از آموخته ها در خواندن و نوشتن و کشف خود و دنیای پیرامون خود می افزاید.

      الگوی دریافت مفهوم حول مطالعاتی که توسط برونر ، گودنا و آسیتن ( 1967 ) درباره تفکر انجام گرفت به صورت خویشاوندی برای الگوی استقرایی شکل گرفته است.

 

* مراحل آموزش در الگوی دریافت مفهوم

 

مرحله ی اول ) عرضه مطالب و شناسایی مفهوم : در این مرحله معلم مثال های نشانه گذاری شده ای عرضه می کند. دانش آموزان نمودها را در نمونه های با نمود و بدون نمود مقایسه می کنند. دانش آموزان به فرضیه سازی و آزمون آن می پردازند.

مرحله ی دوم ) دانش آموزان مثال های اضافی بدون نشانه را با بله یا خیر شناسایی می کنند. معلم فرضیه ها را تأیید، مفهوم را نام گذاری و تعاریف را بر حسب نمودهای لازم دوباره بیان می کند. دانش آموزان مثال هایی را ارائه می دهند.

مرحله ی سوم ) تحلیل راهبردهای تفکر : دانش آموزان درباره تفکرات خود شرح می دهند و درباره نقش فرضیه ها و نمودها، نوع و تعداد آنها بحث می کنند.

                                                                         

* اثرات آموزشی و پرورشی الگوی دریافت مفهوم

1-  قدرت تفکر و درک مفاهیم را در فراگیران تقویت می کند.

2- عمر و دوام مطالب یادگیری برای فراگیران بیش تر و عمیق تر می شود.

3- تحمل ابهام را در فراگیران افزایش می دهد.

4- استدلال استقرایی را در فراگیران تقویت می کند.( از جزء به کل رسیدن )

5- یادگیری برای فراگیران جنبه ی بازی و معمایی پیدا می کند و لذا انگیزه ی یادگیری در فراگیران افزایش می یابد.

 

 

 

 

 

 

* طرح تدریس اعضای تیم  ( The  team  member  teaching  design )

 

      دو فرضیه اساس طرح تدریس اعضای تیم را می سازد. اولین فرضیه این است که هریک از اعضای تیم قسمت متفاوتی از موضوع درسی را که قرار است همه یاد بگیرند مطالعه می کند. دوم آن که هر فراگیر می تواند به اعضای تیمش درس بدهد، بنابر این هر عضو هم به عنوان معلم و هم به عنوان شاگرد عمل می کند. بنابراین طرح درس اعضای تیم شبیه پازل تصویری است . وقتی همه ی اعضا کار خویش را انجام دادند کل درس آموزش داده می شود.

 

 

این الگو از خانواده ی اجتماعی است خانواده ای که بر فعالیت های گروهی فراگیران تأکید دارد.

 

* نقش معلم قبل از اجرای الگو ی اعضای تیم

 

معلم قبل از حضور و جرای این الگو در کلاس ، دو نقش اساسی دارد.

1- متن درس را حتی المقدور به چند قسمت مساوی و از نظر کیفیت مطالب به چند قسمت متعادل تقسیم بندی کرده باشد.

2- سؤالات آزمون را آماده و حتی المقدور تکثیر کرده باشد.

 

* ویژ گی های متن درس :

1- محتوای متن درس برای فراگیران قابل فهم و درک باشد. متن های درسی که دارای لغات و اصطلاحات پیچیده و مشکل است با این الگو کارایی چندانی ندارد.

2- متن درس بلند باشد، در صورتی که متن درس کوتاه باشد، تقسیم بندی آن به چند قسمت امکان پذیر نیست، یا مشکل خواهد بود.

3- حتی المقدور متن درس قابل تقسیم به چند قسمت مساوی باشد.

4- تقسیم بندی متن درس از حیث محتوی و درجه ی دشواری مطالب نیز متعادل باشد.

5- مطالب هر قسمت مستقل از یکدیگر باشد. متن های درسی که همه ی قسمت های آن کاملاً با یکدیگر مربوط و پیوسته است، با این الگو کارایی چندانی ندارد.

 

 

 

 

* ارزشیابی در الگوی اعضای تیم

 

      اولاً سؤالات آزمون در این الگو، در مورد همه ی قسمت های درس است نه فقط یک قسمت خاص . ثانیاً در این الگو، غالباً از آزمون های ( صحیح -  غلط ) و چند گزینه ای استفاده می شود.

پس از ارائه ی کلید یا پاسخ نامه ی پرسش ها، فراگیران به صورت فردی به خودشان نمره می دهند اما در صورتی که شرایط اقتضا کند، معلم می تواند برگه های آزمون را جمع آوری کند و تصحیح برگه ها را خودش در کلاس  انجام دهد.

 

* مراحل اجرای الگو ی اعضای تیم

1- تشکیل گروه ها : فراگیران به صورت تصادفی به گروه های چند نفری تقسیم می شوند. تعداد اعضای گروه ها بستگی به میزان متن درس دارد. اگر متنی نسبتاً کوتاه باشد گروه های دو نفری و برای متن های بلند تر گروه های 5 تا 6 نفری تشکیل می شود.

2- تعیین شماره برای هریک از اعضای گروه ها : معلم از فراگیران می خواهد برای خود شماره ای تعیین کنند و یا در ضمن مرحله ی قبلی شماره ی فراگیران نیز تعیین می شود. مثلاً اگر فراگیران به شیوه ی تصادفی کارتی انتخاب شده باشد ، معلم می تواند پشت کارت ها را شماره گذاری کرده باشد.

                               

3- مشخص کردن هریک از قسمت های متن درس : برای هر فراگیری، قسمتی از آن درس مشخص می شود. بهتر است معلم قسمت بندی هریک از شماره ها را روی تابلو نیز بنویسد. معلم می تواند قسمت های آسان تر درس را به دانش آموزان ضعیف واگذار نماید.

4- مطالعه ی فردی : معلم از فراگیران می خواهد بر اساس تقسیم بندی فوق ، در گروه خود مطالعه ( صامت خوانی ) داشته باشند. وقت پیشنهادی این مرحله به طور متوسط 10 تا 15 دقیقه است.

5- نظارت معلم بر کار گروه ها : معلم در ضمن مطالعه ی فراگیران ، گروه ها را سرکشی و نظارت می کند و اگر فراگیری مطالعه اش را زودتر از زمان تعیین شده، تمام کرده باشد، معلم با رفتار غیر کلامی یا کلامی به او گوشزد  می کند که دوباره مطالعه کند یا خلاصه مطالعه اش را یادداشت برداری کند.

6- تشکیل گروه های جدید : شماره های مشابه هر گروهی با یکدیگر ، گروه جدیدی را تشکیل می دهند. شماره های 1 با یکدیگر ، شماره های 2 با یکدیگر ، شماره های 3 با یکدیگر و ...

7- بحث و تبادل نظر گروهی : اعضاء هر گروه جدیدی در مورد قسمت مشترک بحث و تبادل نظر می کنند و هر فردی برای سایر اعضا بیان می کند از قسمت مطالعه شده چه نکاتی را فهمیده و چه نتیجه ای گرفته است. در این جا اعضاء نکات اساسی و مهم را یادداشت برداری و خلاصه برداری می کنند. وقت پیشنهادی برای این مرحله به طور متوسط 10 تا 15 دقیقه است.

8- نظارت معلم به گروه ها : در این جا نیز معلم به گروه ها سرکشی و نظارت می کند.

9- بازگشت به گروه های قبلی : هریک از اعضا به گروه های قبلی خود باز می گردند

10- تدریس فردی : در هر گروهی تک تک اعضا به ترتیب شماره ، مطالب را برای سایر اعضای گروه تدریس      می کند و توضیحات لازم را ارائه می دهد. در این مرحله « فراگیر -  معلم » می تواند بدون استفاده از متن اصلی و کتاب درسی از یادداشت ها و خلاصه برداری های خود استفاده کند. سایر فراگیران نیز می توانند از« فراگیر-  معلم »

سئوال بپرسند، اشکال بگیرند و بحث کنند وقت پیشنهادی برای این مرحله به طور متوسط 20 دقیقه است. در این مرحله نیز معلم به گروه ها سرکشی و بر کار آنها نظارت می کند.

11- ارزشیابی از فراگیران : معلم از فراگیران ارزشیابی می کند. این ارزشیابی به صورت فردی و از نوع صحیح  -  غلط  و یا چهار گزینه ای است. وقت پیشنهادی برای این مرحله به طور متوسط 5 تا 10 دقیقه است.

12- ارائه ی کلید یا پاسخ نامه : معلم کلید پاسخ ها را ارائه می دهد و فراگیران به آزمون خود نمره می دهند. در دوره های تحصیلی پایین تر و یا بنا به شرایط کلاس، معلم به آزمون نمره می دهد. وقت پیشنهادی برای این مرحله ، به طور متوسط 3 تا 5 دقیقه است.

13- تفسیر نمرات : فراگیران در هر گروهی ، در مورد نتایج آزمون و نمرات خود بحث و قوت ها و ضعف های خود را مشخص می کنند. هر عضوی خودش را ارزیابی می کند که تا چه میزان آنچه را که درک کرده، توانسته ( خوب ) تدریس کند؟ و تا چه میزان آنچه را که دیگران تدریس کرده اند، توانسته ( خوب ) یاد بگیرد ؟

14- نتیجه گیری : معلم توضیحات اضافی و تکمیلی را ارائه ، مطالب مبهم و مشکل درس را تبیین و نکات مهم و اساسی درس را تأکید می کند. و در مورد دروسی مانند ادبیات فارسی می بایست درس را روخوانی کند.

 

* کاربرد الگوی تدریس اعضای تیم

      الگوی تدریس اعضای تیم، خصوصاً برای دروس تعلیمات دینی، مطالعات اجتماعی، قرآن و ادبیات فارسی کارایی بیشتری دارد و در ردیف بعد دروس علوم تجربی و ریاضی به سخن دیگر دروسی که برای فراگیران قابل فهم و درک باشد و آنان از سایر منابع از جمله خانواده ، کتاب های غیر درسی، صدا و سیما ، اطلاعات و آگاهی هایی کسب کرده باشند با این الگو بهتر قابل اجرا است.

      البته باید به این نکته توجه داشت که با وجود این که در بعضی از دروس از جمله بینش اسلامی و مطالعات اجتماعی ، بیشتر دروس آن را می توان با این الگو تدریس کرده، اما استفاده ی دائم و متوالی از یک الگو در کلاس ، سبب کاهش آثار و نتایج آموزشی و تربیتی آن خواهد شد.

 

* آثار و نتایج الگوی اعضای تیم

1- ارتباط و تعامل بین معلم با فراگیران و فراگیران با یکدیگر تغییر می کند و فراگیران احساس شور، نشاط و     انگیزه ی بیشتری خواهند کرد.

2- مهارت های مطالعه در فراگیران تقویت می شود.

3- زمینه های اظهار نظر، بحث و تبادل نظر بین فراگیران تقویت می شود.

4- روح همکاری و تشریک مساعی بین فراگیران تقویت می شود.

5- فراگیران نقش معلم را ایفا می کنند و زمینه ای برای ارائه و تدریس مطالب توسط فراگیران در گروه فراهم  می شود.

6- فراگیران در جمع دوستان، راحت تر اشکالات درسی خود را برطرف می کنند و مطالب درسی را بهتر یاد        می گیرند.

7- مهارت های شنیداری فراگیران تقویت می شود.

8- فراگیران به احتمال بیشتری ، عمیق مطالعه می کنند و نیاز به ترکیب اطلاعات به نحوی دارند که مطلب را منطقی و منسجم ارائه دهند.

 

 

 

* محدودیت های الگوی تدریس اعضای تیم

1- این الگو برای متون درسی کوتاه قابل اجرا نیست

2- این الگو برای متون درسی مشکل و دشوار کارایی چندانی ندارد.

3- این الگو برای متون درسی که قابل تقسیم به چند قسمت نسبتاً مساوی و مستقل از بخش های دیگر نباشند کارایی چندانی ندارد. چون هر فراگیر فقط یک قسمت را مطالعه می کند و باید بتواند آن بخش را مستقل از اطلاعات موجود در بخش های دیگر درک کند.

4- اجرای این الگو وقت گیر و زمان بر است و در صورتی که معلم با محدودیت زمان روبرو باشد از این الگو نمی تواند استفاده کند

5- در صورتی که سطح اطلاعات و یادگیری فراگیران بسیار ناهمگن باشد، اجرای این الگو به سادگی امکان پذیر نیست.

 

الگوی بدیعه پردازی

      بدیعه پردازی در آغاز به منظور استفاده ی « گروه های خلاقیت » در زمینه های صنعتی به وجود آمد. ویلیام گوردون ( 1961 ) آن را برای استفاده در آموزش ابتدایی و دبیرستانی تطبیق داد. بدیعه پردازی در جهت کمک به شاگردان در « بر هم زدن منظومه » جاری اذهان خود در فعالیت های ذهنی مبتنی بر مشکل گشایی و نوشتن و دست یافتن به چشم اندازهای جدید برای حلّ مسائل و موضوع های موجود در رشته های مختلف تدوین یافته است.

الگوی بدیعه پردازی در کلاس درس تا زمانی به صورت کارگاه ها به شاگردان ارائه می شود که آنان بتوانند روال اجرایی آن را به صورت فردی و یا مبتنی بر همیاری گروهی به کار گیرند.

مهمترین عنصر بدیعه پردازی استفاده از قیاس است. شاگردان در تمرین های بدیعه پردازی، با قیاس ها آنقدر مشغول « بازی » می شوند تا استفاده از آنها برایشان عادی شود و از مقایسه های استعاری بیشتر و بیشتر لذت ببرند سپس از قیاس ها برای برخورد با مسائل و نظریات استفاده می کنند.

      هرچند این الگو به صورت محرک مستقیم برای تفکر خلاق تدوین یافته است ولی از اثرات جانبی افزایش همکاری و مهارت های مطالعه و احساس صمیمیت در میان شاگردان نیز برخوردار است.

 

                           

                            مراحل آموزش در الگوی بدیعه پردازی

 

مرحله ی اول – توصیف شرایط یا بیان مسئله ( نوشتن چند جمله یا چند سطر درباره ی موضوع ) – تکمیل و اضافه کردن جملات با استفاده از جملات اعضای گروه -  ( مثلاً با موضوع آب )

مرحله ی دوم -  قیاس مستقیم -  نوشتن چند تشبیه درباره ی موضوع به صورت کوتاه – تکمیل و اضافه کردن جملات با استفاده از جملات اعضای گروه ( مثال : آب مثل روشنایی )

مرحله ی سوم -  قیاس شخصی ( دانش آموز خود را به جای کلمه ی کلید ( موضوع ) گذاشته و در مورد خود تشبیهی به کار می برد . تکمیل و اضافه کردن جملات با استفاده از جملات اعضای گروه ( مثال : من طراوت بخشم )

مرحله ی چهارم -  تعارض فشرده ( نوشتن ترکیب های متضاد درباره ی کلمه ی کلید -  تکمیل و اضافه کردن جملات با استفاده از جملات اعضای گروه ( مثال : آب آلوده -  آب تمیز )

مرحله ی پنجم -  قیاس مستقیم و شخصی مجدد -  نوشتن یک متن چند سطری ( 8 – 3 ) درباره ی کلمه ی کلید از زبان کلمه ی کلید به صورت فردی 

 

 

* آثار و نتایج الگوی بدیعه پردازی

 

1- خلاقیت در فراگیران بروز و تقویت می یابد.

2- مهارت حل مسئله در فراگیران تقویت می شود.

3- سطح خودباوری و عزت نفس فراگیران افزایش می یابد.

4- قدرت نوشتاری و نویسندگی در فراگیران تقویت می شود و فراگیران به فعالیت نوشتن و قصه نویسی علاقمند   می شوند.

5- نگرش فراگیران به مقوله ها، اشیاء ، ابزارها و اشخاص تغییر می کند و در نحوه ی عملکرد آنان اثر مثبت         می گذارد. مثلاً نگرش فراگیران به عینک و دوستان عینکی، کتاب و مطالعه ی کتاب ، پرنده و نوع برخورد با آن،  مادر و پدر .

6- تعامل معلم با فراگیران تغییر کرده و جوّ کلاس از تنوع و نشاط بیشتری برخوردار می شود.

7- از طریق اجرای این الگو معلم بهتر می تواند نیازها و احتیاجات، مسائل و مشکلات فراگیران خود را بشناسد.

 

 

 

 

 

 

* نکته ها :

1- این الگو در دروس علوم انسانی و بالاخص در درس انشاء کاربرد بیشتری دارد هرچند در موضوعات علوم تجربی، علوم ریاضی، حرفه و فن و هنر نیز قابل استفاده است.

2- این الگو برای همه ی پایه ها و دوره های تحصیلی به جز پایه ی اول ابتدایی کاربرد دارد.

3- اجرای این الگو، به طور متوسط 40 – 30 دقیقه طول می کشد.

4- نقش معلم قبل از اجرای این الگو، مشخص کردن و انتخاب موضوع مورد نظر ( اشیاء ، اشخاص ، پدیده های طبیعت ) و انطباق مراحل الگو با موضوع مورد نظر است. در حین اجرا ، معلم نقش رهبری و نظارت را دارد و در هر مرحله ای باید به این نکته توجه داشته باشد که فراگیران در ارائه ی پاسخ ها مشارکت داشته باشند.

5- تعداد پاسخ ها و زمان اجرا برای هر کدام از گام ها متغیر است و بستگی به سطح اطلاعات و معلومات     فراگیران دارد.

6- در دروسی مانند ادبیات فارسی و دینی، پس از اجرای الگو، معلم در پایان به جمع بندی و نتیجه گیری از درس می پردازد و در صورت ضرورت از درس روخوانی می کند.                      

                                                                                               

                                                                                       تهیه کننده : مهدی مختاری

                                                                         آموزگار کلاس چهارم مجتمع آموزشی توحید پسران